mfa.tj sayti fotosurati
2026 yilning birinchi yarim yilligi yakunlariga ko‘ra, Shveysariya Tojikistonning eng yirik savdo hamkorlari uchtaligiga kirdi. U faqat Xitoy va Rossiyadan keyingi o‘rinni egalladi. Pamir Inside nashri keltirgan respublika Bojxona xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, o‘zaro savdo hajmi 1 milliard dollardan oshib, o‘tgan yilning shu davriga nisbatan qariyb 20 barobarga oshgan. Bu mamlakatning o‘nta yetakchi savdo hamkori orasidagi eng yuqori o‘sish sur’ati bo‘ldi.
Taqqoslash uchun, olti oy davomida Xitoy bilan tovar ayirboshlash hajmi 1,78 milliard dollar, Rossiya bilan 1,32 milliard dollar, Qozog‘iston bilan esa 770,1 million dollarga yetgan.
Bu keskin o‘sish avvalgi ko‘rsatkichlar bilan solishtirganda yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Butun 2025 yil davomida Tojikiston va Shveysariya o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi atigi 386,5 million dollar bo‘lgan. Respublika prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yilning yanvar–may oylarida o‘zaro savdo hajmi bor-yo‘g‘i 49,8 million dollarni tashkil etgan.
Ayni paytda Shveysariya hissasiga Tojikiston umumiy eksportining 36,3 foizi to‘g‘ri kelmoqda — yanvar–may oylarida bu qariyb 508 million dollarni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich Shveysariyani mamlakatning asosiy eksport yo‘nalishiga aylantirdi. U bu borada Xitoyni (25,7 foiz) va Turkiyani (7,6 foiz) ortda qoldirdi.
Bu ta’sirli o‘sishning asosida atigi bitta tovar — oltin turibdi.
Shveysariya qimmatbaho metallar savdosi va ularni affinaj qilish bo‘yicha dunyodagi eng yirik markaz hisoblanadi. Uning zavodlarida jahonda qazib olinadigan oltinning taxminan uchdan ikki qismi qayta ishlanadi. Tojikiston uchun esa oltin eksporti tarixan valyuta tushumining asosiy manbai bo‘lib kelgan. Xalqaro statistikaga ko‘ra, bu savdo deyarli faqat bir turdagi mahsulotga tayanadi. Observatory of Economic Complexity ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda Tojikistonning 468 million dollarlik oltin eksportidan 467 million dollari Shveysariya hissasiga to‘g‘ri kelgan. Shuningdek, oltin respublika eksportining asosiy mahsuloti bo‘lgan.
2025 yildagi pasayish oltin qazib olishning to‘xtashi bilan emas, balki hukumat siyosati bilan izohlanadi. Tojikiston Milliy banki mamlakatda qazib olinayotgan oltinning asosiy qismini sotib oladi va so‘nggi yillarda uni xorijga sotish o‘rniga oltin-valyuta zaxiralarida jamlashni afzal ko‘rdi. Statistika agentligi rahbari Jamshed Nurmahmadzoda qimmatbaho metallar eksporti qisqarganini jahon bozorida oltin narxlari o‘sib borayotgan bir paytda mamlakatning oltin-valyuta zaxiralarini ko‘paytirishga intilish bilan izohlagan. 2024 yilda qimmatbaho metallar eksporti 350 million dollargacha (umumiy eksportning 17,8 foizi) tushgan bo‘lsa, bir yil avval bu ko‘rsatkich 1,1 milliard dollardan ziyod (46,6 foiz) edi. Bu strategiya o‘z samarasini berdi: 2025 yil yakunlariga ko‘ra, respublika xalqaro zaxiralari qariyb bir yarim barobarga oshib, 6,4 milliard dollarga yetdi. 2026 yilda esa, bojxona statistikasiga qaraganda, Dushanbe tashqi bozorda oltinni keng miqyosda sotishni qayta boshladi.
E’tiborlisi, Shveysariyadan Tojikistonga import hajmi ham keskin oshdi. Yanvar–may oylarida respublika umumiy importining 11,6 foizi, ya’ni qariyb 500 million dollari Shveysariya hissasiga to‘g‘ri keldi. Ehtimol, bu importning salmoqli qismini ham oltin tashkil etadi. Jahon banki ta’kidlashicha, Tojikiston Milliy banki oltinni affinaj qilish va uni monetar oltinga aylantirish uchun Shveysariyaga yuboradi. Good Delivery xalqaro standartiga muvofiq tozalangan quymalar esa keyinchalik mamlakat zaxiralariga qaytariladi. Qimmatbaho metallarni hisobga olmaganda, Shveysariyaning Tojikistonga an’anaviy eksport hajmi unchalik katta emas. U asosan farmatsevtika mahsulotlari, sanoat uskunalari va soatlardan iborat.
Shu tariqa, savdo hajmining 20 barobar o‘sishi ortida yangi bozorlarning ochilishi yoki qo‘shma ishlab chiqarish loyihalarining yo‘lga qo‘yilishi emas, balki xomashyo iqtisodiyotiga xos bo‘lgan oddiy jarayon — jahon bozorida oltin narxlari rekord darajaga yetgan bir paytda davlat oltinining Shveysariya bozorida yirik hajmda sotilishi yotibdi.
